خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ وادب، زهرا اسکندری: برخی آثار کودک، فراتر از یک داستان ساده، تلاشی برای پیوند دادن مفاهیم عمیق اعتقادی با دنیای ذهنی کودکان هستند. در این میان، کتاب «بزرگتر از همهی همه» نوشته سنا ثقفی، از جمله آثاری است که میکوشد مفاهیمی چون توکل، امید، شجاعت و اعتماد به خدا را نه از مسیر آموزش مستقیم، بلکه از دل روایت و قصه به مخاطب کودک منتقل کند. این اثر که بهتازگی ترجمه عربی آن نیز منتشر شده، توانسته مخاطبان تازهای در میان کودکان عربزبان پیدا کند و گامی در مسیر معرفی ادبیات کودک ایران به فراتر از مرزهای کشور بردارد.
«بزرگتر از همهی همه» با تصویرگری زهراسادات موسویان و انتشار در نشر مهرستان، دو روایت مستقل را در کنار یکدیگر قرار داده است؛ روایتی از حضرت ابراهیم(ع) و ایستادگی او در برابر نمرود، و داستانی معاصر که با الهام از زندگی رهبر شهید انقلاب اسلامی، مفهوم مقاومت و اتکای به خداوند را برای کودکان بازگو میکند. ویژگی قابل توجه این کتاب، ساختار متفاوت آن است؛ دو داستان از دو سوی کتاب آغاز میشوند و در میانه، به جمله مشترک «خدایی که از همه، همهی همه بزرگتر است» میرسند؛ جملهای که هسته اصلی هر دو روایت را شکل میدهد.
ترجمه عربی این اثر نیز نشان میدهد که مفاهیمی مانند ایمان، شجاعت و امید، محدود به یک جغرافیا نیستند و میتوانند با زبان قصه، با کودکان فرهنگها و جوامع دیگر نیز ارتباط برقرار کنند. از سوی دیگر، انتخاب روایتهای کودکانه به جای بیان مستقیم مفاهیم اعتقادی، این کتاب را به اثری تبدیل کرده که علاوه بر مخاطبان کودک، میتواند زمینه گفتوگوی والدین و مربیان با کودکان را نیز فراهم کند.
به همین مناسبت و همزمان با انتشار نسخه عربی «بزرگتر از همهی همه»، با سنا ثقفی، نویسنده این اثر، به گفتوگو پرداختیم تا درباره شکلگیری ایده کتاب، روایت دوگانه آن، تجربه ترجمه به زبان عربی و ظرفیت ادبیات کودک برای انتقال مفاهیم اعتقادی با او سخن بگوییم.
* امروز کودکان با انبوهی از محتوای تصویری و دیجیتال روبهرو هستند. یک کتاب داستان چگونه میتواند همچنان بر ذهن و تخیل آنها اثر بگذارد؟
به نظر من، کارکرد واژه، کلمه و کتاب هرگز از میان نمیرود و تاریخ انقضا ندارد. همانگونه که در طول سالها رسانههای مختلف با قالبها و فناوریهای تازه ظهور کردهاند، اما کتاب نیز همچنان جایگاه و کارکرد خود را حفظ کرده است. بهویژه کتاب کودک که رسانهای چندوجهی به شمار میرود؛ زیرا هم روایت کلامی و هم روایت تصویری را بهطور همزمان در اختیار مخاطب قرار میدهد.
تجربه مطالعه کتاب در مقایسه با رسانههایی مانند انیمیشن یا محتوای دیجیتال، از سرعت کمتری برخوردار است، اما تجربهای متفاوت، عمیقتر و مبتنی بر تخیل برای کودک رقم میزند. از همین رو، معتقدم کتاب هیچگاه کارایی خود را از دست نخواهد داد و همچنان میتواند بر ذهن و تخیل کودکان اثرگذار باشد.
ممکن است در مقاطع مختلف، بنا به شرایط اجتماعی، فرهنگی و میزان توجه خانوادهها به مطالعه، استقبال از کتاب کاهش یا افزایش پیدا کند، اما اصل ظرفیت و تأثیرگذاری کتاب همچنان پابرجاست و این رسانه هیچگاه جایگاه خود را از دست نخواهد داد.
* شخصیت دوم کتاب کودکی است که در طول داستان با اتفاقاتی درباره رهبر شهید انقلاب اسلامی مواجه میشود. تبدیل یک شخصیت معاصر به قهرمان داستان کودک چه دشواریهایی داشت و چگونه میان واقعیت تاریخی و نیازهای ادبیات کودک تعادل برقرار کردید؟
به نظر من، آنچه میان یک ماجرای واقعی و نیازهای ادبیات کودک پیوند برقرار میکند، نوع نگاه به موضوع است. مهم این است که یک سوژه را با چه زاویه دیدی روایت میکنیم و بر کدام بخش از آن تمرکز داریم. همین شیوه مواجهه تعیین میکند که یک موضوع تا چه اندازه برای مخاطب کودک مناسب باشد.
بر همین اساس، تقریباً هر موضوعی، حتی اگر در نگاه نخست جدی و پیچیده به نظر برسد، با نوع پرداخت و روایت مناسب میتواند به اثری قابل فهم و جذاب برای کودک تبدیل شود. در این کتاب نیز همین رویکرد دنبال شده است. موضوعاتی مانند موشک، جنگ یا شخصیت رهبر شهید انقلاب، شاید در نگاه بزرگسالانه، مفاهیمی خشک و صرفاً نظامی به نظر برسند، اما در دل همین موضوعات، ظرفیتهایی وجود دارد که میتوان آنها را با دغدغهها و جهان ذهنی کودکان پیوند زد.
به باور من، رسالت ادبیات کودک دقیقاً در همین نقطه معنا پیدا میکند؛ اینکه بتواند زیباییها، وجوه انسانی و نقاط مشترک این مفاهیم را با دنیای کودک آشکار کند و آنها را در قالب روایتی متناسب با فهم و نیاز مخاطب کودک ارائه دهد. در نگارش این کتاب نیز تلاش شده است چنین نگاهی مبنای روایت قرار گیرد.
* یکی از ویژگیهای کتاب، ساختار دوطرفه آن است که دو داستان در میانه به یک جمله مشترک میرسند. این ایده از کجا شکل گرفت و فکر میکنید چه تأثیری بر تجربه خواندن کودک میگذارد؟
ایده اصلی این کتاب، صرفاً روایت دو داستان در کنار یکدیگر نبود؛ بلکه هدف، نشان دادن امتداد یک مسیر واحد در طول تاریخ بود. از نگاه من، مسیر توحید و خداخواهی، همان مسیر حنیفی است که از حضرت ابراهیم(ع) آغاز شده و در مقاطع مختلف تاریخ، با مصادیق گوناگون ادامه یافته است. یکی از معاصرترین جلوههای این مسیر را نیز میتوان در ایستادگی رهبر شهید انقلاب مشاهده کرد.
از یک سو، داستان حضرت ابراهیم(ع) و ماجرای گلستان شدن آتش، ظرفیتهای فراوانی برای خلق فضایی حماسی و تأثیرگذار برای مخاطب کودک دارد و میتواند مفاهیم توحیدی را به شکلی ملموس منتقل کند. از سوی دیگر، تلاش کردیم نشان دهیم که اگرچه زمان، مکان و شخصیتها تغییر میکنند، اما حقیقت این مسیر ثابت است.
به همین دلیل، کتاب بهگونهای طراحی شده که با برگرداندن آن، روایت تازهای آغاز میشود؛ گویی با چرخش زمان، داستانی دیگر از همان مسیر روایت میشود. این ساختار نمادین، تأکیدی بر این نکته است که مصادیق تغییر میکنند، اما راه حق همچنان ادامه دارد. اگر روزی حضرت ابراهیم(ع) با تبر، بتهای سنگی را درهم شکست، امروز نیز میتوان با ایستادگی، بتهای دیگری مانند هیمنه، قدرتنمایی و اعتبار پوشالی دشمن را فرو ریخت.
از نظر ساختاری نیز تلاش کردم کتاب تنها یک اثر آموزشی نباشد. معمولاً آثار تاریخی و دینی برای کودک، به دلیل غلبه جنبه آموزشی، فرم و خلاقیت کمتر مورد توجه قرار میگیرند. یکی از اهداف من این بود که در کنار محتوای دینی، از ظرفیتهای فرمی نیز استفاده شود و اثری خلق شود که برای کودک جذاب، متفاوت و همگام با جریان امروز ادبیات کودک باشد.
* به نظر شما امروز بزرگترین خلأ ادبیات کودک در حوزه مفاهیم دینی و اعتقادی چیست و «بزرگتر از همهی همه» قرار است این خلأ را تا چه اندازه پر کند؟
آنچه برای من اهمیت داشت، تلاش برای ایجاد پلی میان مفاهیم دینی و زندگی امروز کودکان بود؛ اینکه کودک بتواند میان قصههای قرآنی، روایتهای دینی و دنیای واقعی خود ارتباط برقرار کند و جایگاه این مفاهیم را در زندگیاش پیدا کند.
در این کتاب تلاش کردم بینش توحیدی را از مسیری منتقل کنم که برای کودک ملموس، لذتبخش و دور از احساس خشکی باشد. به همین دلیل، شیوه روایت بهگونهای طراحی شد که در درجه نخست، برانگیزاننده احساسات باشد و از سوی دیگر، مصداقهای عینی و قابل درکی را پیش روی کودک قرار دهد تا مفاهیم انتزاعی برای او قابل تصور شوند.
برای نمونه، در یکی از داستانها شخصیت اصلی علاقه ویژهای به گل دارد و گرهگشایی داستان نیز با همان گل شکل میگیرد. در داستانی دیگر، پسربچهای عاشق ستارههاست و در پایان، ستارهای در قلب شخصیتها روشن میشود. این تصاویر شاعرانه و نمادین میتواند به کودک کمک کند تا مفاهیم عمیق دینی را نه صرفاً به شکل آموزههای مستقیم، بلکه از طریق تجربهای عاطفی و ماندگار درک کند.
اینکه کتاب تا چه اندازه در تحقق این هدف موفق بوده، قضاوتش را باید به مخاطبان سپرد. اما باور دارم هیچ کتابی بهتنهایی نمیتواند خلأیی را پر کند؛ هر اثر تنها گامی کوچک در مسیر انتقال مفاهیم، ارزشها و شیوهای از نگاه به جهان است. امیدوارم این کتاب نیز توانسته باشد چنین گامی، هرچند کوچک، در این مسیر بردارد.
* چرا برای روایت قرآنی، ماجرای آتش نمرود را انتخاب کردید؟ چه ظرفیتی در این روایت وجود داشت که آن را به محور کتاب تبدیل کرد؟
محور اصلی این کتاب، صرفاً روایت ماجرای آتش نمرود نیست؛ بلکه تأکید بر یک سنت الهی است؛ سنت ایستادگی در برابر ظلم. نمرود در تاریخ، نماد استکبار و ظلم است و حضرت ابراهیم(ع) بدون هراس در برابر او ایستاد. در روایت معاصر نیز تلاش کردم همین مفهوم را در قالب شخصیت رهبر شهید بازتاب دهم؛ شخصیتی که در برابر قدرتی ایستاد که از آن بهعنوان «ابرقدرت» یاد میشد و از این تقابل هراسی نداشت.
وجه اشتراک این دو روایت، روح مقاومت و ظلمستیزی است. از منظر شخصی نیز، در روزهایی که رهبر شهید هنوز در قید حیات بودند، این احساس را داشتم که هر موضعگیری و هر سخن ایشان، ضربهای به هیمنه و آبروی دشمن وارد میکند؛ گویی همان تبر حضرت ابراهیم(ع) اینبار نه بر پیکر بتها، بلکه بر اقتدار پوشالی مستکبران فرود میآید.
انگیزه من از روایت این داستان، انتقال همین تجربه و احساس به مخاطب کودک بود؛ احساسی از افتخار، عزت و حماسه. باور داشتم آنچه در آن روزها رقم خورد، رخدادی کمنظیر در تاریخ معاصر ما بود و شایسته بود کودکان نیز با این نگاه با آن آشنا شوند.
از همین رو، تلاش کردم اگر قرار است کودک با این واقعه مواجه شود، آن را نه در قالب یک روایت صرفاً اندوهبار، بلکه در یک حماسه بشناسد؛ روایتی که بیش از آنکه بر سوگ تکیه کند، بر شجاعت، ایستادگی و پیروزی حقیقت در برابر ظلم تأکید دارد.
* اگر قرار باشد «بزرگتر از همهی همه» آغاز یک مجموعه باشد، دوست دارید در جلدهای بعدی چه مفاهیم اعتقادی یا قرآنی را با همین شیوه داستانی روایت کنید؟
هدف از نگارش «بزرگتر از همهی همه»، نشان دادن جاودانگی سنتهای الهی و پیوند آنها با زندگی امروز کودکان بوده است. این کتاب تلاش میکند نشان دهد خدایی که آتش را برای حضرت ابراهیم(ع) گلستان کرد، همان خدایی است که امروز نیز در دل انسانها امید، شجاعت و ایستادگی میآفریند.
اگر روزی قرار باشد این کتاب به یک مجموعه تبدیل شود، محور آن باید روایت سنتهای الهی باشد؛ برای مثال داستان حضرت موسی(ع) و شکافته شدن دریا یا دیگر روایتهای قرآنی که بتوان نسبت آنها را با زندگی امروز کودکان نشان داد.
آشنایی کودکان با سنتهای الهی، آنها را در برابر سختیها امیدوارتر و مقاومتر میکند. کودکی که بداند خداوند در دشوارترین بنبستها راهی برای نجات بندگانش قرار میدهد، در زندگی نیز کمتر دچار ناامیدی خواهد شد.
در ظاهر، افتادن حضرت ابراهیم(ع) در آتش یک بنبست کامل بود، اما خدا همان آتش را به گلستان تبدیل کرد. یا حضرت موسی(ع) در برابر دریا و سپاه فرعون قرار گرفت، اما همان نقطه به مسیری برای نجات تبدیل شد. اینها نمونههایی از سنتهای الهی هستند که به کودک میآموزند هیچ بنبستی برای خدا وجود ندارد.
تلاش کردم این نگاه را به مخاطب کودک منتقل کنم که خداوند همواره راهی فراتر از محاسبات ظاهری پیش روی انسان قرار میدهد. اگر هم قرار باشد آثار دیگری در ادامه این مسیر نوشته شود، محور آنها نیز تبیین همین سنتهای الهی برای نسل کودک و نوجوان خواهد بود.
نظر شما